Mở cửa vay vàng từ dân: cơ hội cho doanh nghiệp hay mối đe dọa đối với ổn định vĩ mô?

Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam (VGTA) vừa kiến nghị Chính phủ sớm ban hành hướng dẫn quản lý hoạt động kinh doanh vàng trang sức, mỹ nghệ và đề xuất cho phép doanh nghiệp (DN) vay vàng trong dân với lãi suất thỏa thuận để phục vụ sản xuất - kinh doanh, phù hợp quy định pháp luật dân sự. Ý tưởng này đang tạo ra nhiều tranh luận giữa lợi ích tiềm năng và các rủi ro lớn nếu không có khung pháp lý chặt chẽ.

Vấn đề pháp lý và thực trạng huy động vàng

VGTA nhấn mạnh cần phân định rõ các chủ thể tham gia giao dịch vàng — cá nhân mua bán không mang tính kinh doanh, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh vàng — để áp dụng thống nhất về hóa đơn, thuế, thanh toán, từ đó khai thác nguồn vàng trong nền kinh tế. Hiện chưa có văn bản cụ thể của Chính phủ hoặc cơ quan chức năng hướng dẫn việc mua, huy động nguồn vàng trong nước làm nguyên liệu sản xuất, chế tác vàng trang sức, mỹ nghệ. Do thiếu hành lang pháp lý, hoạt động thu mua hoặc huy động vàng dưới nhiều hình thức (mua, vay…) tiềm ẩn rủi ro pháp lý; thực tế một số DN đã bị xử phạt hành chính hoặc bị chuyển cơ quan chức năng để làm rõ các hoạt động này. VGTA đề nghị "Chính phủ cần ban hành quy định, hướng dẫn cụ thể về cơ chế, cách thức huy động, thu mua nguồn vàng trong dân làm nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, chế tác vàng trang sức, mỹ nghệ".

Quan điểm từ doanh nghiệp: tiềm năng nhưng khó triển khai

Ông Nguyễn Ngọc Trọng, Giám đốc Công ty Vàng Đối tác mới NPJ, cho rằng về mặt ý tưởng, tận dụng vàng trong dân cho sản xuất là tích cực: có thể giảm nhu cầu nhập khẩu vàng, giảm áp lực lên tỉ giá; người dân nắm giữ vàng có thêm thu nhập từ tài sản tích trữ; DN có thêm nguồn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng. Tuy nhiên, ông Trọng lưu ý hiện DN vẫn có thể vay vàng từ người dân thông qua hợp đồng dân sự, và để mở rộng thành cơ chế phổ biến như VGTA đề xuất thì cần quy định, hướng dẫn rõ ràng.

Ông cũng dẫn bài học trong quá khứ khi nhiều ngân hàng thương mại huy động và cho vay vàng rồi phải dừng do biến động giá. Ông cảnh báo: "Vay vàng tiềm ẩn rủi ro rất lớn khi giá tăng. Với DN, nếu không quản trị tốt nguồn vốn bằng vàng, sẽ rất khó dám vay để phục vụ sản xuất".

Lo ngại từ chuyên gia kinh tế: rủi ro vĩ mô và bài học lịch sử

Chuyên gia kinh tế TS Lê Bá Chí Nhân tỏ ra thận trọng, thậm chí phản đối việc cho phép DN vay vàng trong dân với lãi suất thỏa thuận. Ông nhắc lại giai đoạn "vàng hóa" nền kinh tế trước đây khi hệ thống ngân hàng huy động và cho vay vàng, DN vay vàng để kinh doanh, người dân dùng vàng như phương tiện thanh toán song song với tiền đồng; hệ quả là chính sách tiền tệ bị suy yếu, tỉ giá chịu áp lực, ngân hàng đối mặt rủi ro mất cân đối kỳ hạn và biến động giá vàng. Vì vậy, Nghị định 24/2012 được ban hành nhằm chấm dứt tình trạng "vàng hóa" và đưa vàng ra khỏi lưu thông tín dụng.

Theo ông Nhân, nếu cho phép DN vay vàng trực tiếp từ người dân, về bản chất là mở lại kênh tín dụng bằng vàng dưới hình thức khác và sẽ tạo ra ít nhất ba rủi ro vĩ mô:

• Rủi ro tài chính cho DN: DN vay vàng nhưng doanh thu chủ yếu bằng tiền đồng; khi giá vàng biến động mạnh, DN phải gánh rủi ro tài chính bổ sung, và nếu mất khả năng thanh toán thì thiệt hại sẽ chuyển sang người dân.
• Suy yếu vai trò của tiền đồng: Khi vàng trở thành công cụ sinh lãi, người dân có xu hướng nắm giữ vàng thay vì gửi tiết kiệm bằng VNĐ, đi ngược lại nỗ lực củng cố niềm tin vào tiền đồng của Ngân hàng Nhà nước.
• Nguy cơ thị trường tín dụng ngầm bằng vàng: Hình thành kênh cho vay vàng khó kiểm soát khiến cơ quan quản lý gần như không thể giám sát quy mô, dòng chảy và mức độ rủi ro.

Vấn đề kỹ thuật và rủi ro cho người dân

Chuyên gia vàng Trần Duy Phương cho rằng về lý thuyết, huy động vàng trong dân để làm nguyên liệu sản xuất trang sức là hợp lý nhưng khi triển khai có nhiều vướng mắc. Vàng trong dân tồn tại dưới nhiều dạng như vàng miếng, vàng nhẫn và vàng trang sức; nếu nấu lại làm nguyên liệu rồi chế tác thành sản phẩm khác, câu chuyện hoàn trả cho người góp vàng sẽ rất phức tạp: người dân nắm giữ vàng miếng, vàng nhẫn hay vàng trang sức, khi nhận lại sẽ nhận dưới hình thức nào?

Việc kiểm định chất lượng vàng cũng là thách thức. Trừ vàng miếng có thương hiệu, phần lớn vàng nhẫn và vàng trang sức trên thị trường không đồng nhất về tiêu chuẩn. Khi huy động, DN phải kiểm định, nấu lại để xác định hàm lượng, dẫn đến chi phí và thời gian phát sinh đáng kể. Ngay từ đầu, chưa có câu trả lời rõ ràng về việc huy động loại vàng nào hay chấp nhận tất cả các loại.

Ông Phương nêu ví dụ cụ thể về rủi ro cân đối khi giá vàng thay đổi: nếu DN huy động vàng ở mức 170 triệu đồng/lượng nhưng đến khi đáo hạn giá tăng lên 200 triệu đồng/lượng, việc cân đối nguồn để trả nợ sẽ trở nên rất khó khăn. Khác với gửi tiền tại ngân hàng, các khoản cho vay vàng dân sự không có bảo hiểm, không có cơ chế giám sát hay chuẩn mực quản trị rủi ro; khi DN vỡ nợ, người cho vay gần như phải tự gánh toàn bộ thiệt hại. Khi giá vàng biến động mạnh, tranh chấp về quy đổi giá trị, thời điểm thanh toán, lãi suất hay chất lượng vàng có thể phát sinh phức tạp và đặt áp lực lên hệ thống tòa án.

Kết luận chuyên gia

Các chuyên gia cho rằng mục tiêu quan trọng hiện nay không phải là đơn giản tạo điều kiện để DN vay vàng trong dân, mà là tìm cách chuyển hóa nguồn vàng này thành nguồn lực cho nền kinh tế một cách an toàn, thông qua hệ thống tài chính chính thức dưới sự điều tiết của Ngân hàng Nhà nước.

Cập nhật giá vàng hôm nay: ngày 21/4, thị trường vàng trong nước tiếp tục giảm mạnh giá vàng miếng và giá vàng nhẫn.